डा. प्रकाश अधिकारी
काठमाडौं । ‘एकतामा शक्ति, रेबिजबाट मुक्ति’ भन्ने मूल नाराका साथ आज सेप्टेम्बर २८ अर्थात् विश्व रेबिज दिवस नेपालसहित विश्वभर विभिन्न जनचेतनामूलक कार्यक्रम आयोजना गरी मनाइएको छ।
रेबिजका लक्षण देखिइसकेपछि यो रोग लगभग शतप्रतिशत घातक हुने भए पनि समयमै आवश्यक सावधानी, घाउको उचित प्राथमिक उपचार र चिकित्सकीय परामर्शअनुसार खोप लगाएमा रेबिजबाट पूर्ण रूपमा बच्न सकिन्छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनको विश्वव्यापी रणनीतिक योजनाअनुसार सन् २०३० सम्म कुकुरको टोकाइबाट सर्ने रेबिजका कारण हुने मानव मृत्युलाई शून्यमा झार्ने लक्ष्य राखिएको छ। नेपालले पनि उक्त लक्ष्यप्रति प्रतिबद्धता जनाएको छ।
रेबिज प्राचीन रोग भए पनि आजसम्म विश्वका लागि गम्भीर जनस्वास्थ्य समस्याका रूपमा रहेको छ। डा. प्रकाश अधिकारीका अनुसार विश्वमा प्रत्येक नौ मिनेटमा एक जनाको रेबिजका कारण मृत्यु हुने गरेको छ र मृत्यु हुनेमध्ये ठूलो हिस्सा बालबालिकाको रहेको छ। नेपालमा पनि प्रत्येक वर्ष रेबिजका कारण मानिसको मृत्यु हुने गरेको तथा ठूलो संख्यामा मानिसले कुकुरको टोकाइपछि रेबिजविरुद्धको खोप लगाउने गरेका छन्।
कुकुरको टोकाइ नै रेबिजको मुख्य जोखिम
रेबिज कुकुरबाहेक बिरालो, चमेरा, मुसा तथा अन्य जंगली स्तनधारी जनावरबाट समेत सर्न सक्छ। तर मानवमा हुने अधिकांश रेबिज संक्रमण कुकुरको टोकाइसँग सम्बन्धित रहेको डा. अधिकारी बताउँछन्।
कुकुरले आफूलाई असुरक्षित वा त्रसित महसुस गर्दा टोक्नु उसको प्राकृतिक व्यवहार हुन सक्छ। त्यसैले आक्रामक कुकुर देखिँदैमा त्यसलाई रेबिज लागेको निष्कर्ष निकाल्न हुँदैन। त्यस्तै, मुखबाट फिँज आउनु मात्र पनि रेबिज पहिचान गर्ने निश्चित आधार होइन।
रेबिज संक्रमित केही कुकुर अत्यधिक आक्रामक देखिन सक्छन् भने केही कुकुर सुरुवातमा असामान्य रूपमा निष्क्रिय वा शान्त देखिन सक्छन्।
रेबिज संक्रमित वा शंकास्पद जनावरले टोकेमा मात्र होइन, त्यस्तो जनावरको र्याल घाउ, आँखा, मुख वा शरीरका अन्य संवेदनशील झिल्लीसँग सम्पर्कमा आएमा पनि संक्रमणको जोखिम हुन सक्छ।
कुकुरले टोकेमा तत्काल के गर्ने?
रेबिजको रोकथाम सम्भव भए पनि रोगका लक्षण देखिइसकेपछि उपचार अत्यन्त कठिन र प्रभावकारी उपचार उपलब्ध नहुने भएकाले कुकुर वा अन्य शंकास्पद जनावरले टोकेको अवस्थामा समयमै कदम चाल्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।
कुकुरले टोकेपछि धेरै मानिस आत्तिएर घाउमा विभिन्न पदार्थ लगाउने वा घरेलु उपचार गर्ने गर्छन्। यस्तो गर्नुको सट्टा तत्काल घाउ सफा गर्नुपर्छ।
घाउमा गर्नुपर्ने प्राथमिक उपचार :
घाउलाई साबुनपानीले राम्ररी धुनु रेबिजबाट बच्न अपनाउनुपर्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रारम्भिक कदममध्ये एक हो।
चिकित्सकको सल्लाहअनुसार रेबिजविरुद्धको खोप
कुकुर वा अन्य शंकास्पद जनावरले टोकेपछि नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा गई चिकित्सकको सल्लाहअनुसार रेबिजविरुद्धको खोप लगाउनुपर्छ।
रेबिजको खोपबारे अझै पनि मानिसमा पेटमा धेरै पटक खोप लगाउनुपर्छ भन्ने पुरानो धारणा पाइन्छ। तर आधुनिक रेबिज खोप तथा उपचार पद्धतिमा आवश्यक खोपको संख्या र तालिका चिकित्सकीय मूल्याङ्कनअनुसार निर्धारण गरिन्छ। धेरै अवस्थामा खोप पाखुरामा निश्चित दिनमा दिइन्छ।
टोकेको घाउको प्रकृति, स्थान तथा जोखिमको स्तर हेरेर चिकित्सकले रेबिज इम्युनोग्लोबुलिन (RIG) समेत प्रयोग गर्न सिफारिस गर्न सक्छन्।
त्यसैले कुकुरले टोकेको अवस्थामा आफूखुसी खोपको तालिका निर्धारण गर्नुको सट्टा स्वास्थ्यकर्मीको परामर्श लिनु आवश्यक हुन्छ।
कुकुरलाई खोप लगाइएको भए पनि चिकित्सकको सल्लाह आवश्यक
रेबिजविरुद्ध नियमित खोप लगाइएको कुकुरले टोकेको अवस्थामा जोखिम तुलनात्मक रूपमा कम हुन सक्छ। तर खोपको गुणस्तर, खोप लगाइएको समय, सही तरिका तथा कुकुरको स्वास्थ्य अवस्थालगायत विषय महत्वपूर्ण हुन्छन्।
त्यसैले कुकुरलाई रेबिजविरुद्धको खोप लगाइएको छ भन्दैमा मानिसले चिकित्सकीय परामर्श लिन आवश्यक छैन भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन। कुकुरले टोकेपछि स्वास्थ्यकर्मीले घाउ तथा जोखिमको मूल्याङ्कन गरी पोस्ट–एक्सपोजर प्रोफिल्याक्सिस (PEP) आवश्यक छ वा छैन भन्ने निर्णय गर्छन्।
टोक्ने कुकुरलाई १० दिन निगरानीमा राख्नुपर्छ
कुनै कुकुरले मानिस वा अन्य जनावरलाई टोकेको अवस्थामा उक्त कुकुरलाई जिम्मेवार निकायको समन्वयमा निगरानीमा राख्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।
रेबिज संक्रमित कुकुरमा रोगका लक्षण देखिएपछि सामान्यतया छोटो अवधिमै मृत्यु हुने भएकाले १० दिनको निगरानी अवधि महत्वपूर्ण मानिन्छ।
टोक्ने कुकुर केही समयभित्र मरेमा त्यसबारे नजिकको पशु सेवा शाखा वा भेटेरिनरी अस्पताललाई जानकारी गराउनुपर्छ। आवश्यक परे मरेको जनावरको नमुना परीक्षण गरी रेबिज संक्रमण पुष्टि गर्न सकिन्छ।
रेबिज पुष्टि भएमा उक्त जनावरको सम्पर्कमा आएका अन्य कुकुर तथा स्तनधारी जनावरको जोखिम मूल्याङ्कन गरी आवश्यक खोप तथा अन्य नियन्त्रणका उपाय अपनाउनुपर्छ।
घरपालुवा कुकुर–बिरालोलाई नियमित खोप आवश्यक
रेबिजबाट आफू, परिवार र समुदायलाई सुरक्षित राख्न घरपालुवा कुकुर तथा बिरालोलाई नियमित रूपमा रेबिजविरुद्धको खोप लगाउनु आवश्यक हुन्छ।
घरभित्र मात्र बस्ने र बाहिरका जनावरसँग सम्पर्कमा नआउने कुकुर तथा बिरालोलाई रेबिजको जोखिम हुँदैन भन्ने धारणा गलत हुन सक्छ। घरपालुवा जनावर घरबाट बाहिर निस्कन सक्छन् वा संक्रमित जंगली जनावरसँग अप्रत्याशित सम्पर्कमा आउन सक्छन्।
चमेरा तथा अन्य जंगली स्तनधारी जनावरसमेत घरभित्र प्रवेश गरेर घरपालुवा जनावरको सम्पर्कमा आउन सक्ने भएकाले घरपालुवा जनावरलाई पनि नियमित खोप दिनु महत्वपूर्ण हुन्छ।
डा. प्रकाश अधिकारीका अनुसार रेबिज रोकथाममा मानिसको मात्र होइन, जनावरको खोप, जिम्मेवार पशुपालन, टोकाइपछि तत्काल प्राथमिक उपचार, चिकित्सकीय परामर्श र शंकास्पद जनावरको निगरानी सबै पक्ष उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्।
‘रोग लागेपछि उपचार खोज्नुभन्दा जोखिम हुन नदिनु नै प्रभावकारी उपाय’
रेबिजको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यसको रोकथाम सम्भव हुनु हो। कुकुर तथा बिरालोलाई नियमित खोप लगाउने, आवारा तथा शंकास्पद जनावरको व्यवस्थापन गर्ने, जनावरको टोकाइपछि तत्काल घाउ सफा गर्ने र स्वास्थ्य संस्थामा समयमै पुग्ने हो भने रेबिजबाट हुने अधिकांश मानवीय मृत्यु रोक्न सकिन्छ।
विश्व रेबिज दिवसको सन्देश पनि यही हो—रेबिजबाट बच्न डर होइन, सही जानकारी र समयमै सही कदम आवश्यक छ।
लेखक डा. प्रकाश अधिकारी भेटेरिनरी अस्पताल तथा पशु सेवा कार्यालय, गोरखाका वरिष्ठ पशु चिकित्सक हुन्।
